3-4-5-3 خطنستعلیق45
فصل چهارم: ادبیات قندیلها و شمعدانهای دوران صفویه…………………………………………………………………..46
4-1 تاریخچهرواج‌،ساخت‌واستفاده‌ازچراغ‌درجهان‌اسلام‌47
4-2 افسانه‌هاییدرموردچراغ47
4-3 نگاهیبهمفهومنوردرفرهنگاسلامی………………………………………………………………………………47
4-4 بررسیلغویمشکات48
4-5 مفهومچراغوقندیل48
4-6 قندیلدرادبیاتفارسی…………………………………………………………………………………………………48
4-7 ساختاروجنسقندیلها……………………………………………………………………………………………….49
4-7-1 قندیلهایفلزی50
4 – 8 شمعدانها51
فصل پنجم: بررسی نمونههایی از قندیلها و شمعدانهای دوران صفوی54
5-1 بررسی نمونههایی از قندیلهای دوره صفویه 55
5-2 بررسینمونههاییازشمعدانهایدورهصفوی67
فصل ششم: نتیجه گیری123
نتیجهگیری124
منابعومأخذ126
چکیده انگلیسی129
فهرست جداول
عنوان صفحه
جدول 5-1.فرمتزئینقندیلهایدورهصفوی118
جدول5-2.فرمتزئینشمعدانهایدورهصفوی119
جدول5-3.فرمتزئینشمعدانهایدورهصفوی120
جدول5-4.فرمتزئینشمعدانهایدورهصفوی121
جدول 5-5. فرممحتوایتزئینیقندیلهاوشمعدانهایدورهصفوی122
فهرست تصاویر
عنوان صفحه
شکل2-1.چراغمسجد،ازفلزبرنج،مشبککاریشده7
شکل2-2.پیهسوزفلزی،پایهششضلعی،درپوشدار،سده 6یا 8………………………………………………………9
شکل 2-3.پیهسوزمفرغی،سده 6یا 8 ریختهگریشده (موزهملیآذربایجانغربی)10
شکل2-4.پایهشمعدانمفرغی،کندهکاریشدهبهسبکریختگری11
شکل 2-5.شمعدانمسیرایجبهقرن 6 یا 7 هجری13
شکل 2-6.پایهشمعدانمفرغی،سهپایه،مشبککاریقرن 6یا 813
شکل 2-7.پایهشمعدانمفرغی،مشبککاریشدهراجعبقرن 6 یا 814
شکل 2-8.شمعدانابنفتوحموصلی…………………..……………………………………………………………………16
شکل 2-9.آنالیزشمعدانابنفتوحموصلی (العبیدی1390: 119)16
شکل 2-10.آنالیزشمعدانابنفتوحموصلی (العبیدی 1390: 120،121،122)17
شکل 2-11.آنالیزشمعدانابنفتوحموصلی (العبیدی 1390: 123)18
شکل2-12.شمعدانمفرغینقرهکوب……….….………….……………………………………………………………. 19
شکل 2-13.پایهشمعداندورهایلخانیموزهحرمرضوی(www.aqm.ir)……………………………………..20
شکل2-14.پایهشمعداندورهتیموری(www.aqm.ir)………………………………………………………..22
شکل2-15.شمعدانبرنزینقرهکوب، (فرد،حیدرآبادیانن1388 : 110)24
شکل 2-16.شمعدانبرنجی،ریختهگری…………………………………………………………………………………25
شکل 2-17.شمعدان مرصح به مس و نقره (آلیاژ مس و قلع) 25
شکل 2-18.آنالیزخطیشمعدانمسی،اواخرقرن 15 میلادی (سروستانی1390: 172)………………………..….26
شکل 2-19.پایهشمعدان،برنج. ارتفاع 6/3428
شکل 2-20.پایهشمعدانبرنجی،قلمزدهبانقرهکاری،29
شکل 3-1. چراغروغنی،ارتفاع 145 سانتیمترمشبک……………………..………………………………………….35
شکل 3-2.فانوس،ارتفاع 5/30 سانتیمتر،36
شکل 3-3. نقوشهندسی(ghraphic.ir.www)………………..…….………………..…………………………….38
شکل3-4. موجودات افسانه ای(.(www.lizaphoenix.com………………………………………………….41
شکل5-1. قندیلمسیدستهدار (شماره 1)…….…………………….………..………………………………………..55
شکل 5-1-1.آنالیزخطیقندیلمسیدستهدار،(شماره 1)……………….…………………………………………….56
شکل 5- 2.قندیلنقرهای (شماره 2)………………….…………………………………………………………………58
شکل 5- 2-1.آنالیزقندیلنقرهای،(شماره 2)59
شکل 5-3.قندیلبرنجی (شماره3)……………….……………..……………………………………………………….61
شکل5-3-1آنالیزقندیلبرنجی،(شماره 3)62
شکل5- 4.قندیلبرنجیمربوطبهدورانصفویه (شماره 4)……………………..…………………………………….64
شکل5-4 -1.آنالیزخطیقندیلبرنجیمربوطبهدورانصفویه،(شماره 4)65
شکل5- 5.پایهشمعدانبرنجی (شماره 1)67
شکل5-5-1.آنالیزپایهشمعدانبرنجی،(شماره 1)…………………….……………………………………………….68
شکل5-5-2.آنالیزپایهشمعدانبرنجی، (شماره 1)69
شکل5-6.پایهشمعدانبرنجی (شماره 2)………………..……………………………………………………………..70
شکل5-6- 1.آنالیزخطیپایهشمعدانبرنجی،(شماره 2)……….…………………………………………………….72
شکل5-7.پایهشمعدانبرنجی (شماره 3)…………………..…………………………………………………………..74
شکل5-7- 1.آنالیزخطیپایهشمعدانبرنجی،(شماره 3)75
شکل 5-8.شمعدانبرنجی (شماره 4)77
شکل5-8- 1. آنالیزخطیشمعدانبرنجی،(شماره 4)…………….……………………………………………………78
شکل5-9.پایهشمعدانبرنجی (شماره 5)….………….……………………………………………………………….79
شکل5-9-1.آنالیزخطیپایهشمعدانبرنجی،(شماره 5)…………………………….……………………………….80
شکل5-10.پایهشمعدانبرنجی (شماره 6)……………………………..…………………………………………….81
شکل5-10- 1.پایهشمعدانبرنجی،(شماره 6)…………………….………………………………………………….82
شکل 5-11.شمعدانبرنجی (شماره 7)83
شکل5- 11- 1.آنالیزخطیشمعدانبرنجی (شماره 7)84
شکل5-12.شمعدانبرنجی (شماره 8)…………………….……………………………………………………………..86
شکل5- 12- 1.آنالیزخطیشمعدانبرنجی (شماره 8)………………………………………………………………..87
شکل5-13. شمعدانمفرغ (شماره 9)…………………………………………………………………………………….89
شکل5- 13- 1.آنالیزخطیشمعدانمفرغی (شماره 9)90
تشکل5-14. شمعدانبرنجی (شماره 10)92
شکل5- 14- 1.آنالیزخطیشمعدانبرنجی (شماره 10)……………………………………………………………….93
شکل 5-15.شمعدانبرنجی (شماره 11)95
شکل5- 15- 1.آنالیزخطیشمعدانبرنجی (شماره 11).96
شکل5-16.شمعدانبرنجی (شماره 12)…………………………………………………………………………………..98
شکل5- 16- 1.آنالیزخطیشمعدانبرنجی (شماره 12)………………….…………………………………….………99
شکل 5-17.پایهشمعدان (شماره 13)……………….………………………………………………………………….101
شکل5-17-1.آنالیزخطیپایهشمعدان (شماره 13)…………………………………………………………………..102
شکل5-17-2. آنالیزخطیپایهشمعدان،(شماره 13)103
شکل 5-18.پایهشمعدان (شماره 14)104
شکل5-18-1.آنالیزخطیشمعدان، (شماره 14)105
شکل5-18-2.قسمتسرشمعدان (شماره 14)106
شکل 5-18-3.آنالیزخطیقسمتسرشمعدان، (شماره 14)………………………………………………………….107
شکل5- 19.پایهشمعدان (شماره 15)109
شکل 5- 19-1.آنالیزخطیپایهشمعدان،(شماره 15)……………………………………………………………….110
شکل5- 19-2.آنالیزخطیپایهشمعدان،(شماره 15)111
شکل 5- 20.پایهشمعدان (شماره 16) ( (www.aqm.ir112
شکل5- 20-1.آنالیزخطیپایهشمعدان،(شماره 16)113
شکل 5- 21.پایهشمعدان (شماره 17) ( (www.aqm.ir……………………………………………………….115
شکل5- 21-1.پایهشمعدان،(شماره 17)…………………..………………………………………………………..116
مقدمه
هنر فلزکاری ایران بازتاب جامعهای است که آن رآفریده است. اگر چه درمتن تاریخ ایران به هنر، به ویژه هنر فلزکاری توجه زیادی نشده و بدین لحاظ چهرههای بسیاری از هنرمندان بخصوص فلزکاران را غبار فراموشی فرا گرفته است؛ اما شاهکارهای به جا مانده گواهانی پر معنی از اندیشمندی و سخت کوشی آنان در آفرینش هنرهای ارزنده ایرانی است. این هنر که در شمال شرقی ایران، خراسان و ماوراءالنهر شکوفا شده است. متاسفانه به دلیل پایین بودن دمای ذوب فلزات گرانبها، بسیار محتمل بوده است که اشیایی که از فلزات ساخته شدهاند، ذوب شده ومجدداً بکار گرفته شوند.
آغاز تولد دوبارهی فلزکاری پس از حمله مغولان از اوایل سده ی هفتم/ سیزدهم میلادی در غرب ایران پدیدار گشت و به تدریج تا اواسط سده هشتم/ چهاردهم میلادی به خطهی فارس و غرب خراسان نفوذ یافت. شاه اسماعیل نخستین شاه ایرانی بود که پس از مرگ آخرین پادشاه ساسانی بعد از هشتصد و پنجاه سال استیلا و حکومت عربها، و تاتارها، بار دیگر کشور را منسجم کرد و حکومتی شیعی – ایرانی برقرار کرد. وی توجه فراوانی به فرهنگ و هنر ایران داشت و همین امر باعث شد دوباره در هنرهایی که درآن دوره متأثر از فرهنگ مغولی اواخر دوره تیموری بودند، شیوههای ایرانی رواج یابند. با روی کار آمدن دودمان صفوی باب تازهای در مکتب هنر ایران گشوده شد؛ تا جایی که عصر طلایی هنر در ایران را باید مقارن حکومت همین دودمان دانست.
هنرمندان و فلزکاران این دوره از دواصل تشیع و ملیگرایی – در آن زمان در جامعه رواج یافته و در حال گسترش و توسعه بود – الهام میگرفتند واین اصل را در کارهایشان به کار میبستند و سعی میکردند تا از خط فارسی برای کتابت خوشنویسی استفاده کنند، مثلاً در نقره کوبی و حکاکی ظروف، پایههای شمعدان و پایههای نوشتار اشعار فارسی با خطوط خوش نستعلیق جایگزین کتیبههای عربی شد. به جز مضامینِ مفاهیم اسلامی مانند آیات قرآنی، احادیث چهارده معصوم و اسامی آنان با توجه به نفوذ رواج بسیاری داشت و معمولاً در قالب خطوط نسخ و ثلث تحریر میشدند و سایر نوشتار های این زمان بر روی آثار فلزی به خط نستعلیق و توأم با نقوش گل و برگ یا ترکیبات متنوع خطوط اسلیمی و هندسی به دست خوشنویسان صورت گرفت؛ در این میان هنر خوشنویسی علاوه بر نقش تزئینی خود، روح اسلامی را تجلی میساخت و این هنر نقش مهمی را در بیان گرایش و احساسات هنرمند ایفا مینمود.
از آنجای که منابع مستقیم در ارتباط با موضوع فلزکاری دوره صفوی وبررسی شمعدانها و قندیلهای این دوره وجود نداشت کوشش شده تا با استعانت از همه منابع اعم ازکتب و مقالات چاپ شده فارسی و استفاده از اینترنت و استفاده آثار موجود در موزه ملی ایران و موزه آذزبایجان غربی به مطالعه هنر فلزکاری این دوره پرداخته و تزئینات شمعدانها و قندیلهای دوره صفویه را مورد بررسی قرار دادهایم.
این تحقیق شامل شش فصل میباشد؛ که در ابتدا ضمن بررسی کلیات تحقیق به اهداف آن پرداخته شده است. در فصل دوم به سیر تکاملی هنر فلز کاری دوره اسلامی و سابقه آن در ایران پرداختهایم و در حد امکان نمونههایی از دوره های مختلف را بیان کردهایم. در فصل سوم به بررسی فن تزئینات و کتیبه شناسی این دوره و نوع فلزات آن را بررسی نمودهایم . و در فصل چهارم به ادبیات قندیل ها و شمعدانهای این دوره را توضیح دادهایم؛ در فصل پنجم به بررسی چند نمونه از شمعدانها و قندیل های دوره صفویه پرداخته شده است؛ و در نهایت در فصل ششم به نتیجه گیری پرداختهایم.
به هر حال چنانکه به یقین هیچ تحقیقی خالی از اشکال نیست، این نوشتار نیز با همه تلاش نگارنده، کامل و بدون ایراد نخواهد بود. امیدوارم اساتید و خوانندگان با رهنمودهایشان کاستیها را تذکر دهند تا الهام بخش پژوهشگر در تحقیقات آینده باشد. انشا الله.

در این سایت فقط تکه هایی از این مطلب با شماره بندی انتهای صفحه درج می شود که ممکن است هنگام انتقال از فایل ورد به داخل سایت کلمات به هم بریزد یا شکل ها درج نشود

شما می توانید تکه های دیگری از این مطلب را با جستجو در همین سایت بخوانید

ولی برای دانلود فایل اصلی با فرمت ورد حاوی تمامی قسمت ها با منابع کامل

اینجا کلیک کنید

فصل اول کلیات
1-1 شرح موضوع
در حدود دو قرن حکومت شیعی که ایران پس از چند قرن حکومت محلی گشته و اعتلای انواع هنرها فراهم شده؛ فلزکاری عصر صفویه همگام با دیگر هنرها بر پایه سنتهای قدیم استمرار یافت و در سایه هنر پروری حاکمان به رشد و شکوفایی رسید. چنانکه از آثار به جا مانده از این عصر، گواه روشنی در پیشرفت هنری است که از آمیزش سبکهای مختلف قبل از صفویان ایجاد شد و انجام به جایگاه درخشان و بسیار متفاوت خود رسیده است. فلزکاران این عصر، اجرای نقوش ظریف و بسیار ریز را جایگزین نقوش درشت و زمخت رایج در عهد تیموری و سلجوقی کردند؛ ظروف از جنس مس و برنج بیشتر رواج یافت و در سایه مهارت سازندگان، آثار با کیفیت و نفیس ساخته شدند. در اثر گسترش اعتقادات شیعی و روحیهی ملی گرایی استفاده از دعاهای شیعی و نیز اشعار فارسی با خطوط ایرانی همچون نستعلیق، نمود فراوانی در آثار فلزی دوره صفویه یافت. بنابراین ویژگی ایرانی بودن یکی از مشخصههای محصولات و تولیدات این دوره است آثار بدست آمده از دوره صفویه که در در موزه و مجموعههای داخلی و خارجی نگه داری میشوند؛ به خوبی انعکاس دهنده دیدگاه های مذهبی حامیان خود و بازتاب نگرش اجتماعی جامع آن روزگار میباشد، به طوری که در این پایاننامه به بررسی آثار جمع آوری شده، میتوان این تاثیرات را بر روی فرم و محتوا ونوع کاربردی آنها مشاهده کرد. نتیجه حاصل از این بررسی، علاوه بر شاخصههای فرهنگی و هنری؛ کاربرد مواد ومصالح، محتوای آثار واستفاده از خط نگاره ها به زبان فارسی در دوره صفویه را نشان دهیم.
1-2 بیان سوالات در تحقیق
1- آیا عناصر مذهبی، بر آثار فلزی دوران صفویه تاثیر گذاشته اند؟
2- شاخصههای تزئینی و محتوایی آثار فلزی دوران صفویه چه چیزهایی بودهاند؟
3- رابطه فرم و محتوادر تزیینات شمدانها و قندیل های دوره صفویه چگونه بود؟
1-3 اهداف واهمیت انجام تحقیق
هدف از این تحقیق، بررسی تغییراتی است که در تزیینات و فرم شمعدان ها و قندیلهای دوره صفویه رخ داده است؛ شکل و جنس آثار تا حدی رشد کرده که امروزه؛ اوج هنرهای فلزکاری ایران در دوره صفوی میدانند و سبکی که امروزه درکندهکاری و ترصیع و قلمزنی آثار هنری فلزکاری رایج است برگرفته از همان دوره دانستهاند. استفاده از خط نستعلیق به عنوان خطی کاملاً ایرانی از جمله این موارد است که با مطالعهی نمونههای تاریخی موجود میتوان به سابقه آن در هنر ایران میتوان پیبرد.
1-4 روش انجام تحقیق
با توجه به موضوع کار، در روند نگارش این پایان نامه از منابع کتابخانه ای مورد استفاده قرار گرفته است و با توجه به کمبود نمونههای قندیل ها و شمعدانهای دوره صفویه از مقالات و آثار موزههای موجود در موزه ملی ایران و موزه آذربایجان غربی و سایت های اینترنتی در تدوین این پژوهش استفاده شده است؛ و بخشی از این تحقیق به صورت میدانی و مصاحبه با مجموعه داران موزهها انجام گرفته است.
1-5 پیشینه تحقیق
در کتاب فلزکاری عصر سلجوقی و صفویه نوشته محمد افروغ برخلاف انتظاری که از عنوان کتاب به ذهن متبادر میشود، نویسنده تنها به بازگویی مطالبی تکراری پرداخته و مطلب جدیدی به اطلاعات قبلی نیافزوده است. حتی ازتصاویر مناسبی نیز استفاده نشده و تعداد تصاویر بسیار کمتر از آن است که بتوان آن را مورد بررسی قرار داد. از همین نویسنده مقالهای نیز با عنوانی مشابه در دو فصلنامه مطالعات هنر اسلامی، شماره دوازدهم به چاپ رسیده و در آن به سه نمونه ظروف فلزی صفوی پرداخته شده است.
از مقالات چاپ شده یک مقاله که از لحاظ محتوا و تصاویر نزدیکی بیشتری به موضوع تحقیق این پایان نامه دارد اشاره میکنم: بررسی مضامین و خط نگارههای شمعدانها و قندیلهای دوره صفوی، موزه ملی که نویسنده آن مریم فراست است. در این مقاله هم به بررسی سه نمونه از قندیلهای این دوره و پنج نمونه از شمعدانهای دوره صفوی پرداخته شده است.
از مقالات چاپ شده به دو مقاله که به یک قندیل اشاره شده و توضیحی در این باره نوشته شده یکی مقاله خانم نازله رحمانی در مجله گلستان قرآن، با عنوان معرفی یک قندیل استثنایی از دوره صفویه است که در تزئینات این قندیل از آیات سوره نور و دعای نادعلی تزئین شده است. و دیگری در مقاله خانم فاطمه حاتمی که در مجله فقه اصول: وقف میراث جاودان است.
از منابع دیگر مقاله دکتر علی سجادی با عنوان بررسی و تحلیل نقوش قندیلی بکار رفته بر روی محرابهای سنگی و کاشی و سنگ قبرها، از این منظر که آیا این نقوش نمادین یا کاربردی هستند و پرداخته شده است.
در مقاله میثم جلالی با عنوان پایه شمعدان های صفوی در موزه مرکزی آستان قدس به بررسی دو نمونه شمعدانهای دوره صفوی در موزه مرکزی آستان قدس که از اقلام روشنایی از بعد هنر و فرهنگی، معرفی شده است.
1-6 مشکلات پیش رو
مشکلات اساسی که در این تحقیقِ پژوهشی وجود داشت:
1- نبود کتب و منابع کافی مرتبط با تحقیقِ پژوهشی
2- دسترسی نداشتن به شمعدانها و قندیلهای (به تعداد مورد نیاز) دوره صفویه
3- عدم دسترسی به تصاویر مناسب و با کیفیت
1-7 جامعه آماری
ما در این تحقیق به بررسی چهار نمونه از قندیلها و هفده نمونه از شمعدانهای دوران صفویه پرداختهایم.
فصل دوم
تاریخچه فلزکاری پس از اسلام تا دوره صفوی
2-1 فلزکاری قرون اولیه
فلزکاری اسلامی، آثار فلزی کشورهایی را در بر میگیرد که به طور موقت یا دائم تحت حمایت حکومت اسلامی از سال 622 م به بعد قرار داشت و دین اسلام، بر پیشرفت این روشها ، تاثیر گذاشت. (وارد 1384: 9)
تزئین آثار فلزی مصنوعات زرین و سیمین متعلق به صدر اسلام ماهیت فرهنگی مادی که مورد بهرهوری توانگران آن دوران قرارداشت و الگوی اصلی آن ها رومی بود. بشقاب دستهدار سطل اغلب شکلهای چراغ، شمعدان چند شاخه، صندلی، جواهر، اقلام کوچک آرایشی و بزکی انواع تشت و مشربه و پایه چراغها گلابی شکل، تنها بخشی از فهرست کامل آن مصنوعات فلزی را تشکیل میدهند. و شایان توجه این که از آن پس ریختههای تازهای ماخذ از اشیاء فلزی به کار رفته در جوامع دیگر ندرتاً دیده میشود. شکلهای دیگری که نفوذ گسترده از سوی استادان فلزگری، و از سوی دیگر بر پسند عمومی گذاردند منحصر به فرد بودن به اشیائی تولید شده در پیشههای وابسته به فلزکاری، لیکن با کار مادههای متفاوت، در این گونه مواد مشاهده میگردد که نفوذ شکلی و شیوه ای عموماً از ماده گرانتر به کار ماده ارزانتر صورت میپذیرفته است. مثلاً بدلسازی یا تقلیدگری با مفرغ از روی ریخت و هیئت کلی جعبه های عاجی انجام میگرفت. یا همچنین گلابپاشهای نقرهای به ریخت گلابپاشهای شیشهای شکننده که مسلماً نفیس تر به شمار میآمدهاند. (فریه1374: 171،179).
ظروفی که ماده اولیه آنها فلز بود و تزئیناتی استادانه داشت آن قدر ظریف و زیبا بودند که آنها را ذوب نمیکردند یا آنها را تعمیر، تعدیل و یا تزئینات به آنها اضافه و از آن زدوده میشد. و در مورد کارهای فلزی مرصع شده جواهرات آنها برداشته و جمع آوری میشدند. از این گونه آثار شمار قابل توجهی باقی مانده که فلز کاری اسلامی را تشکیل میدهد. (وارد 1384 : 14 )
همانطور که شمایلها و بتها در ادیان پیشین ممنوع بوده تزئینات پیکره ای هم توسط اسلام منع شده و اشکال انسان و حیوان در تزئینات لوازم مساجد یا اماکن متبرکه به کار نرفته است و استفاده از طرح های جایگزین و مختلف مانند زنجیرهای طوماری اسلیمی، نقش مایه های هندسی و کتیبه ها را ترویج و تشویق نموده. خط عربی، روش برگزیدهی ارتباطی خداوند در سراسر قرآن، قرینهی اسلامی مجموعههای پیکره دار و شمایلهایی شد که پیام دین مسیحیت و ادیان دیگر را بیان میکردند. خوشنویسی؛ حرفه ای افتخار آمیز بود. (همان: 19)
خط عربی در سطر افقی از راست به چپ نوشته میشود که راست همانا پهنه کار و کوشش باشد و چپجای دل و بدین گونه سیری است از بیرون به درون. (بورکهارت 1365 :57)
در دوران اسلامی هنر آفرینان توانستند از فلزاتی مانند آهن و مفرغ، مس و برنج ظروف و اشیاء نفیسی بسازند که همگی نشانی از غنای ذوق و قریحه نزادی سازندگان آنهاست.
فلزکاران این عصر استثنائاً ظروف واشیای دیگری از زر و سیم با نقوش و تصویر انسان، جانوران جهت بزرگان و امیران می ساختند که به اتکای قدرت خاصه خویش از احکام شرعی سرپیچی کرده و از این ظروف استفاده می کردند. (فرد،حیدرآبادیان1388: 138)
ادامه اسلوب تزئینی ساسانی در فلزکاری اوایل دوره اسلامی بخصوص در ظروف نقره که اشتباهاً به دوره ساسانی نسبت داده میشود کاملاً مشهود است. چندین ظرف نقره که مناظر شکار و صور انسانی سبک ساسانی روی آن ها نقش شده، به اوایل دوره اسلامی تعلق دارد . روی بعضی از آنها نام صاحب ظرف به خط و زبان پهلوی نقش گردیده و بدین وسیله میتوان تاریخ ساخت آنها را معین کرد. ( دیماند 1383 : 134 )
حکاکی فلز از دیرباز درایران رایج بود. اما نقره نشاندن روی فلز ظاهراً از ایالات شرقی نفوذ کرده به ویژه از شهر هرات مرکز ایالات خراسان، آغاز و به سایر نقاط ایران رسیده است. ظروف نقره با تصویر حیوانات و طیور یک دسته مهم از فلز کاری ساسانی، دوره بعد از ساسانی را تشکیل میدهد و در این دوره قلمزنی و حکاکی بیشتر از برجسته کاری در ظروف به کار رفته. آثار به دست آمده از موزه آرمیتاژ که متعلق به این دوران است ، ظرفی است جنگ بین شیر و غزال، روی آن نقش شده است. طرز ترسیم بدن حیوانات و عضلات و صورت و یال و دقت در کشیدن طرح تصویر حاکی از آن است که این ظرف نه تنها بعد از دوره ساسانی ساخته شده، بلکه تاریخ آن در حدود قرن 10 میلادی است. (دیماند1383: 135)
سبک نقش این ظروف کاملاً اسلامی است و می توان آن را پیشرو و اسلوب سلجوقی به شمار آورد. طرحهای تزئینی نباتی که دارای بعضی از خصوصیات عصر ساسانی است بسیاری از خصائص ممتازه آن را از قبیل برگهای مدور و برگ نخل قلبی شکل، که مشابه آن ها در آسیای وسطی ساخته شده است.
مصنوعات فلزی که به شکل حیوانات و پرندگان ساخته شدهاند اگرچه بیشتر آنها منسوب به ادوار اولیه اسلامی هستند ولی روح فنی ساسانی در آن ها تجلی میکند و بیشتر از بخوردان و ظرفهای آبخوری هستند که به شکل مرغابی، خروس، آهو، اسب و یا شیر ساخته شدهاند و در آثار نفیس از قبیل شمعدانها و ابریقهائی که منسوب به قرن 6 هجری 12 میلادی است بکار بردهاند. (محمد حسن 1363: 257،256 )
بیشتر این آثار فلزی ایران که فعلاً در دست است و راجع به دو قرن 3 تا 6 (9 تا 12 میلادی) است در خراسان، همدان، ری و سمرقند به دست آمده است و بیشتر تزئینات آن اشکال حیوانات و شاخههای نباتات و خطوط کوفی است که با کمال دقت و زیبایی قلمزنی شده است ولی رنگی که آنها را فرا گرفته است مانع از ظهور تباین بین تزئینات و جاهایی است که نقش و نگاری ندارد. ( همان : 257 )
البته اشیای طلایی و نقرهای اسلامی زیادی باقی نمانده، زیرا دین اسلام، تدفین کالا و اجناس را همراه مرده منع کرده است. فلزات ارزشمند به منظور استفاده در زمانهای مورد نیاز، ذوب یا برای طرح تصاویر و تزئینات رایج، اصلاح و تغییر داده می شد. فرهنگهای مشهور برای کار زرگری خود همواره سنت تدفینی پیچیده و دقیق داشتند. (وارد 1384 : 10 )
شکل 2-1. چراغ مسجد، ازفلز برنج،مشبک کاری شده
کتیبهی دور تا دور لبهی این چراغ، خوانده میشود:
((به نام خدا، بسم الله)). ارتفاع بدون زنجیر 260 سانتیمتر.
ایران سده دهم / چهاردهم (ریچل وارد 1384:10)
در مجموع باید گفت آثار فلزی قرون اولیه سرزمین اسلامی به خصوص ایران دارای طرح های غیر اختصاصی، تزئینات تلفیقی حجمهای کاربردی و سادگی در فرم میباشد. در فراز و نشیب دگرگونیهای بنیادی اعتقادات مردم این سرزمینها، هنرمندان ناچار به حذف ساختارهایی از این صنعت شدند که مهم ترین آنها عبارتند از:
1- تغییر در ابعاد غیر کاربردی اشیاء
2- تغییر در موضوع و مفاهیم تزئینی اشیاء. (توحیدی1386: 28)
اندازه و ابعاد اختصاصی در ساخت ظروف کمتر مورد توجه قرار گرفت و به جای آن از اندازه و حجمهایی استفاده شد که جنبه شخصی و فردی داشتند . تزئینات اشیاء نیز که صرف درباری و القاء کننده قدرت و تجسمی از نمادهای حکومتی بود به کلی منسوخ میشود و به جای آن تزئین به معنی خلاقیت و تجسم زیبایی و القاء آرامش جایگزین میگردد . در مناطقی از ایران که به لحاظ موقعیت جغرافیایی دین اسلام به تدریج مورد پذیرش قرار گرفت و بسیاری از آداب و رسوم عصر ساسانی تداوم پیدا کرد . آثار به جا مانده از سده متاخر اسلامی بسیار اندک است ولی آن چه که به جای مانده است تاثیر نیروتداوم باقی مانده در قرون اول و دوم هجری ساخته شدهاند و نام صاحب آنها به حفظ و زبان پهلوی ساسانی حک شده است و نقش ها عنصر تزئین دوره ساسانی و اسلامی را دارند. سرانجام مهم ترین عامل اقتصادی یعنی احترام به آئین محمدی که تمام شئون زندگی مردم را تحت الشعاع قرار داده باعث شد تا عناصر تزئینی دستخوش تغییرات اساسی شده و صورتگری و نقش مایههای انسانی که با تعالیم اسلامی مغایرت داشت و به نوعی گوناگونی پرستی و شرک را القاء میکند حذف شده و کم کم شرایطی فراهم گردید که در کالبد هنر و روح تازهای دمیده شود و در حقیقت رنسانس اسلامی به وقوع پیوست. (همان:28 )
رواج یافتن استعمال ورق برنجی نقره کوب در حدود 500 / 1100 در شمال شرقی ایران صناعتی به وجود آورد که مشخصات کاملاً متفاوت با مصنوعات رسم روز داشت. ورق فلز بلندی ارتقا یافت و ساختن اشیاء مفرغی و برنجی نیز به کار برده شد و شگفت این که شکل های ((استانده بندی)) یافته، یا یکسان سازی شدهاند (استانداردیزه)، یعنی به کیفیت های شکلی و جنسی متمایز، ولی محدود و مقرر، درآمدهاند که در نتیجه تنوع تولید فردی وکارگاهی را کاهش داده اند. شمار ریختهای مشهور در اشیاء تجملی سده ششم که با ورق و فلزات دیگر ساخته شدهاند. از جمله انواع فراوان پایه چراغها مفرغی که به اسلوب ریختهگری در سدههای 4 و 5 تولید میشد تنها به یک نوع درآمد. همچنین ملاحظه میکنیم که دیگر اقلام ریخته گری در سده 6 و اوایل سده هفتم نمایانگر انحطاطی کلی در کیفیت تحول پذیری شکلاند، از جمله هیئت ((استاندارد سازی)) شده عود سوزها در سده ششم. (فریه 1374 : 180 )
فلزکاری در این دوران چنان با شکوه و پر پیرایه شد که سرمشق هنرمندان سایر ملل مانند اعراب، هندیان، ترکان عثمانی و حتی ملل اروپایی قرار گرفت. این هنر در ایران از دوران کهن، هنر سنتی به شمار میرفت پیوسته در ادوار مختلف تاریخ حالات و روحیات ملی ایرانیان و پیشامدهای زمان خویش، حتی استیلای بیگانگان بر این سرزمین درارتباط بوده است، یعنی در قرون 2 و 3 هجری، ساده و بی پیرایه است. در قرن 4 در زمان حکومت شاهان و امرای محلی متین و ظریف و در قرن 5 در زمان حکومت سلجوقیان و بعد از آن باشکوه و مجلل بوده است.
2-2 فلزکاری در دوران سلجوقیان
در کتاب البدان ابن فقیه ، فقیه همدانی در قرن 3 هجری استادی و مهارت هنرمندان فلزکار ایرانی را مورد ستایش قرارداده و بر این باور است که خداوند آهن را برای این هنرمندان نرم کرده و در اختیار آنان قرار داد تا هر چه خواستند از نقایص روزگار از آن ساختند. ابن فقیه معتقد است: ((ایرانیان استادترین و داناترین ملتی هستند که در ساختن شمشیر، کلاهخود، زره، جوشن، قفل، آینه، ظروف و سایر اشیاء فلزی مهارت دارند)). (محمد حسن1363: 253)
شکل 2-2. پیه سوز فلزی، پایه شش ضلعی، در پوش دار،سده 6یا 8 دوره سلجوقی، به سبک ریختهگری شده
(موزه آذربایجان غربی)
هنرهای تزئینی اسلامی در دوران سلجوقی، مخصوصاً درباره ی پسین قرن 16.م و پارهی پیشین قرن 7 هجری، در اوج نوآوری و خلاقیت ودرخشندگی خود بود و این درخشیدگی در مورد استثنایی و اشکال شاداب و زنده نه تنها به دلیل استعماری و مجازی بودنش بلکه به موجب سر راستی و صراحتش نیز بود که هر دو از حیث تزئین ، پرمایه و از نظر فنی، شگفت آور بود. حتی اشیاء نسبتاً بی ارزش هم که برای عامه مردم تولید میشد از کیفیت بالایی برخوردار بودند. (فرد، حیدرآبادیان: همان64 )
ظرفهای فلزی قرن 3 و 4 را بر طبق سبکهای رایج آن زمان میساختند و طرفها را بر طبق سنت کهن آن زمان به صورتهای تمثیلی در میآوردند. مانند آفتابهای که به شکل گاونر است. این امر مبنی بر عقیده قبایل آریایی بود که به این کشور کوچ کرده بودند که نوشیدن از ظرفهایی که به شکل جانوران نیرومند است، نیروی آن جانور را به انسان منتقل میکند. به همین دلیل تنگها و مشروبهها و جامهای سلجوقی به تقلید از هنر ساسانی با سرجانوران و پرندگان تزئین شدهاند. حکاکی روی فلزات در اواخر این قرن بسیار استادانه بود. نقشهای مشخص هنرسلجوقی، یعنی طرح پرنده و شاخه روی طاقهای بزرگ شبدری و ترنجی در همه هنرها معمول بود. چند تنگ شاهوار که قالب و شکل معینی دارند و همه در شمال شرقی ایران و شاید خراسان ساخته شده. ظرف فلزی که در قرن 4 به دست آمده اند با چکش از ورقههای فلزی ساخته شده است. این ظروف جز در بعضی از مفرغهای مذهبی چینی باستان رقیبی ندارد و استفاده استادانه ای از هر شکل و نقش برای بیان قدرت ونیرو شده است. (پوپ و خانلری 1380: 83 )
قاعده پهن ظرفها، سنگین حجمی را که روی آن ها قرار گرفته نشان میدهد. این نکته هم در مشاهده و هم از نظر مکانیکی صحیح است که دیواره های گرد و برجسته بیشتر از دیواره ی صاف استوانهای استحکام را جلوه میدهد. طرح درشت ظرف نیز اندیشه قوت را به ذهن خطور میدهد. ( همان : 84 )

همچنین اشیاء فلزی در مقام مقایسه با اشیاء سفالین و شیشهای که در صورت شکستن قابل تعمیر نبود، مقاوم تر و بیشتر مورد اطمینان بوده است. به علاوه در دنیای آن روز به علل دشواری حفظ و حراست، نقل و انتقال و هجوم و ویرانی، دوام این نوع ظروف و اشیاء بیشتر بوده و در نتیجه رواج یافتند. و در قرون بعد به اشیاء فلزی توجه خاصی نشان دادند. (فرد، حیدرآبادیان 1388 : 66 )
از جمله اشیای مفرغی پایههای شمعدان است که روشنی را برای کسانی که روی زمین یا تشک مینشستند بالا میآورد. و معمولاً این پایه ها را به دلیل سبکی و زیبایی مشبک میساختند و طرحهای متینی از گل و جانور، خصوصاً جانوران بالدار، که معلوم نیست چرا در دوران سلجوقی این قدر رواج داشته ، به وجود میآوردند.
در دوران سلجوقی ثروت و تجمل و تقاضای روز افزون مردم برای اشیای زیبا تنها با تولید فراوان اشیاء چه سفالی و چه فلزی قابل امتناع بود و اشیای فلزی بسیار گرانتر تمام میشد که تعداد آنها نیز بسیار معدود تر است. (همان: 86 )
اکثر ظروف نقره سلجوقی که بین قرن 11 و 13 میلادی ساخته شده است، در موزه ها و مجموعههای روسیه است اغلب آنها در آسیای وسطی یا قفقاز پیدا شده و عبارتند از: کاسه، گلدان و بطری که روی آنها تصاویر پرندگان و حیوانات و اشکال نباتی و مشابه و نوشته به خط کوفی روی زمینه اشکال طوماری نقش شده است. طرح تزئینی معمولاً کنده و حک شده است و گاهی برجسته است و گاهی ترصیع شده. ( دیماند 1383 : 137 )
شکل 2-3. پیه سوز مفرغی،سده 6یا 8 ریخته گری شده (موزه ملی آذر بایجان غربی)
2-2-1 انواع صنایع فلزکاری دوره سلجوقی
1- اشیاء ساخته شده از ورقههای مس، آهن و برنج ندرتاً از طلا و نقره
2- اشیاء ریختگی ساخته شده از مفرغ، برنج، مس و احتمالاً طلا و نقره
به طور اجمال هنرمندان این عصر هم با چکش کاری ، ورقهی مس یا نقره، را پس از صافکاری و مسطح ساختن آن به حالت سرد به شکل مطلوب در میآورند و بعداً نقره کوبی یا کنده کاری میکردند. (فرد، حیدرآبادیان 1388: 73)
اوراق فلزی را بیشتر برای ساخت ظروف مسطح از جمله قلمدان پایههای بلند شمعدان، مشبک، جعبه سینی و تنگ و قدح به کار میبردند. در اشیاء ریختگی مانند تنگ، جامهای مختلف، ظرفهای بزرگ، دوات، عود سوز و غیره. به اسلوب هنر ساسانی فلز را ذوب کرده و پس از ریختن در قالبهای مختلف به شکل مطلوب در میآوردند، پس از حکاکی مورد استفاده قرار میدادند. طرز انتخاب نقوش بر روی ظروف و اشیاء مختلف بستگی به ضخامت، وزن، بلندی و کوتاهی و از همه مهمتر شکل آن شی ء داشت. با توجه به این اصل چنانچه بر روی آثار مختلف این دوره نقشه و ترسیمات مختلف بکار برده شده؛ نباید آن را حمل بر تقلید و اقتباس هنرمندان از یکدیگر دانست. آرتور اپهام پوپ در تالیف خود ((شاهکار هنر ایران)) درباره ی هنرمندان سلجوقی می گوید: ((دو روش مختلف یا مکمل یکدیگر بیشتر در ایران رواج داشته است. یکی آن که سطح فلز را با طرحها و نقشهای متعدد کاملاً بپوشانند و به این وسیله به زیبایی و تجمل آن ظروف جلوه بخشند. دیگر آن که زمینه را باز و ساده بگذارند تا نقش را برجسته تر نشان بدهند. بعضی از این زمینه های ساده را چنان صیقلی و براق میکردهاند که نظیر کارهای مفرغی دوره رنسانس است)). ( همان: 74،73)
شکل 2-4. پایه شمعدان مفرغی، کنده کاری شده به سبک ریختگری؛ دوره سلجوقی
(موزه آذربایجان غربی)
فلزکاری دوره سلجوقی همان ابهت و جلالی را داشت که از ممیزات آثار صنعتی و فلزکاری دوره ساسانی بوده و با ذوق و طبیعت خود سلاجقه نیز وفق میداد اما باز خالی از آن دقت و ظرافت و زیبایی که تناسب با جنبه اسلامی آنها و میل به تجدید در آداب فنون ایرانی است نیز نبود، چنانکه از این دوره مقداری از ظروف برنزی که دارای مظاهری قوی است برای ما باقی مانده است. (محمد حسن1363 : 257 )
صنعتگران فلزساز در ساختن این آثار نفیس بعضی از قلمزنی و برخی را برجسته تزئین کردهاند و برخی دیگر رابطه ی زیادی با روش نیلو دارد. به این معنی که اشکال را به روی لوحهای از نقره و یا نقره ممزوج یا طلا کنده و بعد آن را در گودیها ممزوجی از مس، سرب، بورق، گوگرد و نشادر که با آن حرارت و مرتفعی داده شده است میریختند و پس از سرد شدن این ماده و صیقلی نمودن آن، آن را با ماده سیاه یا رنگ دیگر منبت میکردند و به این ترتیب اشکال و تزئینات خیلی واضحتر و روشنتر مینمود. خصوصاً اگر این عمل روی زمینه دارای رنگ باز میشد، گذشته از این در بعضی از این آثار تزئینات برجسته و در بعضی دیگر تزئینات زرنگار و یا مینایی به کار میرفته است اما در روش تزئین آثار نفیس فلزی یک سبک جدی در موصل، دیار بکر و ایران به وجود آمده و در نیمه قرن ششم هجری منتهی درجه دقت و کمال خود رسید. (همان :259 )
فلزکاری ایرانی قرن 11 و 12 و اوایل قرن 13 میلادی مانند دوره قبل از سلجوقی از برنز یا مفرغ ساخته میشدند از برنج که در موصل معمول بود و بعداً نیز درایران شیوع یافت. بعضی از ظروف برنزی برسم ایران با مس ترصیع یا خاتم کاری میشد. بعضی با مس و نقره یا تنها با نقره ترصیع میشد. ( دیماند 1383 : 141 )
مجموعه دیگر از شمعدان و ابریق به ایران نسبت داده میشود که بدنه آنها به دوازده، قسمت تقسیم شده و گردنه صاف دارند. یکی از مشخصات این ظروف برنزی اشکال حیوانات و بخصوص شیر است که روی آن ها به طور برجسته نقش شده است. دو شمعدان یکی در مجموعه هراری در قاهره و دیگری در موزه آرمیتاژ ساخته شده اسلوب این اشکال سلجوقی است ولی آثار اسلوب دوره بعد از ساسانی نیز در آنها دیده میشود. برنزی های مرصع ساخته هرات و سایر نقاط خراسان دارای طرح و خصائصی هستند که مخصوص ایالات خراسان است. ( همان: 142 )
در بین خصائص و مشخصات عمده شکل گل هفت برگی است که روی اغلب ظروف دیده میشود و در حکم علامت تجاری فلزکاری خراسان به شمار میآید. که دارای تزیین حک و ترصیع شده است و لولهی آن ها به شکل چراغ روغنی است. یکی از اینها که در موزه ی لوور است در ( تاریخ 586 هجری ( 119 میلادی ) برای عثمان بن سلیمان نخجوانی در شمال ایران ساخته شده است. یکی دیگر از خصائص ایرانی تزئینات سلجوقی گل زنبق و اشکال تزئینی طوماری است. ظروف برنزی ایرانی نیمه اول قرن 13 که با اشیاء برنجی مکتب موصل هم عصر است. اغلب با نقره ترصیع شده است . یک ابریق و یک شمعدان در موزه گلستان تهران است. ( همان : 144 )
رونق گرفتن صنعت و آثار فلزی موجب از بین رفتن روش تزئینی با اشکال ساده کند و کنده کاری شده است و این روش اخیر همچنین معمول بوده و از روی مجموعه بزرگی از ظروف و ابریقهایی که راجع به نیمه دوم قرن ششم و قرن هفتم ( نیمه دوم قرن 12 و قرن 13 میلادی ) است منطبق شده است. ثابت میشود که آن روش همیشه در تطور بوده و به سوی کمال میرفته است. چنان که همین مجموعه در عوض تطبیق بااشکال حیوانات و شاخههای نباتات و گلهای زیبا و خطوط کوفی به طرز بعضی از ظروف آبخوری یعنی با قلمزنی و یا اشکال برجسته تزئین شده است. (محمد حسن 1363 :261)
شکل 2-5. شمعدان مسی رایج به قرن 6 یا 7 هجری/12 یا 13 میلادی درمجموعه هراری(http://www.superstock.com)
اخیراً در شهر ری شمعدانهای برنزی زیبایی کشف شده که با قاعده ی سه پایه بر گردن استوانه شکل خود شبیه به شمعدانهای دوره فاطمی است ولی از حیث تزئینات و کنده کاری و یا مشبککاری و بلندی و سبکی وزن خیلی بهتر و ممتازتر از شمعدانهای منسوب به دوره ی فاطمی است. (همان: 262)
شکل 2-6. پایه شمعدان مفرغی، سه پایه، مشبک کاری قرن 6یا 8
(موزه آذربایجان غربی)
شکل 2-7. پایه شمعدان مفرغی، مشبک کاری شده راجعب قرن 6 یا 8
(موزه آذربایجان غربی)
یکی از مهمترین وجود فلزکاری سلجوقیان ایران تنوع تزئین حتی در اشیاء و ظروف منفرد است. فضای تزئین کلاً وسیع و با شکل زمینه سازگار و منطبق است. نقشمایه ها بر طبق ریتمهای ساده و یا در زنجیرهایی با اندازه ها و اهمیت مساوی تنظیم شده اند. ( فرد ،حیدرآبادیان 1388 : 80 )
تقریباً بر روی همه اشیاء فلزی کتیبه نگاری شده مرکب از مفاهیم مهجور آرمانی است و کمتر اتفاق میافتد که جای تولید و کارگاه آنها ذکر شده باشد. این کتیبه ها به خط کوفی است و شامل انواع بسیار پیچیده و برنجی است که اغلب رمزگشایی آنها به دشواری صورت میگیرد. اما برخی نیز با خط ساده نسخ و یا از نوع خطوط شکل انسان گونه و یا حیوان وحش است. شکل بندی هندسی، نظیر ستارههای بافته و گرهها و غیره آن معمولاً مدور است و بنابراین نسبت به طرحهایی که با خطکش و پرگار کار شده زمختی و خشونت کمتری دارد. (همان:81)
تنها ابزاری که با قاطعیت میتوان به دوره سلجوقی نسبت داد، لوله های برنجی حفاظهای مشبک پنجرهها (با قطر 13 سانتیمتر) و مرصع کاری شده با طلا، نقره و مواد قیرگون است که روی آنها طرحهای ترنجیها و طوماریهای اسلیمی و طرح های T شکل تزئین یافته است. (همان: 100)
2-3 فلزکاری در دوران موصل
شهر موصل در سال 489 هجری/ 1096 میلادی به تصرف سلجوقیان درآمد و هنرها و پیشههای مختلف به دست آنان شکوفا شد. درخشانترین دورهی حکومت سلجوقیان ایام فرمان روایی اتابک زنگی سلجوقی بود ویژگی اتابکان توجه به هنرها و فنون و صنایع بود و توجه خاصی به صنعت فلزکاری داشتند. ( العبیدی 1390: 30) شهر موصل در نزدیکی شهرهایی قراردارد که اهمیت تاریخی دارند مانند آشور، نینوا، و الحضر که همگی به هنر فلزکاری مشهور بودهاند. شهر موصل زیر قلمرو ساسانیان بوده. تاریخ نگاران وجهانگردان عرب شهرت موصل را در هنر فلزکاری تائید کردهاند.
طبقه متوسطه جامعه که در این زمان وضع اقتصادی بهتری داشتند، ظروف و اشیاء فلزی را در زندگی روزانه مورد مصرف قرار میدادند ولی بزرگان به ویژه شاهان و درباریان از اشیاء فلزی نفیس استفاده میکردند. اینگونه ظروف که غالباً نام هنرمندان و سازنده آن را در برندارد؛ تقلید از هنرهای ساسانی و هخامنشی به علت نهی اسلام به ندرت از طلا و نقره ساخته میشد، و یا بیشترین آنها با ترسیمات و نقوش طلاکوبی و نقره کاری به شیفتگان این هنر والا و ارزنده عرضه میگردیده. (فرد ،حیدرآبادیان 1388 :68 )
همچنین این شهر به ساخت آثار گران بهای طلایی از جمله چلچراغها مشهور و زبان زد بود. شهر موصل این آمادگی و زمینه را پیدا میکند که به یک مرکز صنعتی مهم در زمینه ی تولید و ساخت اشیای نفیس فلزی تبدیل شود. درواقع عوامل مهمی وجود دارد، تا زمینه برای رشد و شکوفا شدن این صنعت فراهم آید. طبیعی است مس مادهی خام مهمی برای صنعت فلزکاری بوده و به نظر میرسد شهر موصل که مس در آن مناطق به وفور یافت میشده است. همچنین از کوه جوشش که مشرب شهر حلب است مواد خام مس را به موصل می آورده اند. (العبیدی1390: 31،32)
مهارت و چیره دستی فلزکار موصلی و خلاقیت هنری او یکی دیگر از عوامل پیشرفت هنر فلزکاری در شهر موصل بود که دارای ویژگی های شاخص و ممتاز بود. مجموعه ای از آثار فلزی به دست ما رسیده است. سی و پنج قطعهی فلزکاری شده است که جعبهها ( صندوق ها )، آبریزها و تنگهای فلزی، شمعدانها، سینیها، لگن و تشت ها و ابزارآلات فلکی نجومی، گلدانها از آن دسته است. (همان: 32)
شهر موصل همچنان طی قرن هفتم هجری/ سیزدهم میلادی پیشاهنگ شهرهای ساخت اشیای فلزی مرصع کاری بوده است. این صنعت را فلزکاران مهاجر موصلی پس از حمله ی مغول در سال 660 هجری/ 1262 میلادی که از این شهر آواره شدند و پس از سقوط این شهر، به شهرهای دمشق و قاهره انتقال یافتند و دوباره کارشان را در شهرهایی که در آن استقرار یافتند از سر گرفتند. (همان:33)
2-3-1 شمعدان ابن فتوح موصلی
شمعدانی است برنجی و نقره کوب. این شمعدان برخلاف بسیاری از آثار فلزی دیگر هنوز بیشتر نقره کاری آن سالم باقی مانده است. شکل آن هم به طور کلی از سه قسمت اصلی و عمده تشکیل شده است.
شکل 2-8. شمعدان ابن فتوح موصلی
محل نگهداری: موزه هنرهای اسلامی قاهره
ارتفاع :4/35 سانتیمتر

دسته بندی : پایان نامه ارشد

پاسخ دهید